Przodkowie współczesnych polskich koni huculskich

W rodowodach koni huculskich urodzonych w Polsce latach 1999-2003 występuje 110 przodków, których można uważać za założycieli rasy. Jako założyciele rasy uznawane są wszystkie konie, na których kończą się rodowody współcześnie żyjących zwierząt. Są to zatem konie huculskie o nieznanym pochodzeniu, lub takie, których pochodzenie jest obecnie nie do ustalenia. Do założycieli zaliczane są również konie innych ras użyte w hodowli hucułów. Zwierzęta te można podzielić na cztery kategorie: założyciele rodów męskich, założycielki linii żeńskich, „ojcowie klaczy” (ogiery, które przekazały dalej swojej geny tylko poprzez żeńskich potomków) i „matki ogierów” (klacze, które przekazały dalej swojej geny tylko poprzez męskich potomków). Zwierzęta o jednostronnym rodowodzie, których przodek nie powtarzał się w rodowodach innych zwierząt także traktowano jako założycieli rasy.

Pośród „matek ogierów” występują konie o imionach: Goral, Hroby, Ousor, Pietrosu, Prislop i Taras z różnymi numerami. Imiona te świadczą o ich pochodzeniu od wspólnych przodków (założycieli wymarłych i nadal istniejących rodów męskich). Ponieważ jednak rodowody tych koni są obecnie nie do ustalenia, zwierzęta te muszą być traktowane jako odrębni założyciele. Problemy z ustalaniem ich pochodzenia są powodowane krótkimi (trzypokoleniowymi) rodowodami drukowanymi w Księdze Stadnej. Konie importowane do Polski mają najczęściej udokumentowany cztero-pięciopokoleniowy rodowód, co i tak nie wystarcza, by zawarte w nim dane sięgnęły założycieli rodów, czyli jak u niektórych koni huculskich 13 - 14 pokoleń. Pochodzenie importowanych zwierząt być może mogłoby być ustalone na Słowacji, na Węgrzech, w czechach, czy Rumuni.

Wśród 110 założycieli współczesnej polskiej populacji koni huculskich można wyodrębnić 6 założycieli rodów męskich, 14 założycielek rodzin żeńskich, oraz 13 klaczy, które mogą w przyszłości założyć swoje rodziny, 13 „ojców klaczy” i 64 „matek ogierów”.

Ogiery, założyciele rodów męskich:

· Hroby – jasnogniady, urodzony w 1895 roku. Nazwę swą otrzymał od szczytu górskiego w okolicy Łuczyny. Był to koń bezsprzecznie z domieszką krwi arabskiej, o czym świadczyła jego suchość, szlachetność i lekki spód, ze szczupłymi stawami nadgarstkowymi i skokowymi. Krył w Łuczynie w latach 1900 – 1905 [Pruski 1960];

· Goral – gniady, urodzony w 1899 roku, w Małopolsce. Pierwotnie jego imię było prawdopodobnie pisane Ghoral. Był to koń bardzo harmonijnie zbudowany, w typie noryckim, prawidłowy, kościsty i z dobrym ruchem. Krył w Łuczynie w latach 1905 – 1918 [Pruski 1960];

· Gurgul – gniady, urodzony w 1924 roku, w gospodarstwie Andreja Pokse we Wschodniej Słowacji. Krył w Topolczankach w latach 1927 – 1936 [Radvan 2001b];

· Polan – ciemnogniady, urodzony w 1929 roku, w gospodarstwie Semena Ponepaleka w Polankach (pow. Kossów) [Brzeski i in. 1988];

· Ousor – gniady, urodzony w 1929 roku na Bukowinie w okolicach Oberhei. Imię Ousor znaczy po rumuńsku niedźwiedź. Krył w Łuczynie [Krzemień 2002];

· Pietrosu – kary, urodzony w 1930 roku na Bukowinie także w okolicach Oberhei. Krył w Łuczynie [Krzemień 2002].

Jackowski [2004b] podaje, że Ousor i Pietrosu nie były hucułami, a szeklerami.

Często w opracowaniach wyróżniany jest jeszcze siódmy ród Prislopa stanowiący w rzeczywistości odgałęzienie rodu Gorala. Rodzicami Prispola byli 174 Goral I-7 i 84 Diana [Deskur 1997].

Założycielki ważniejszych, polskich rodzin żeńskich to:

· Połonina – poprzez wnuczkę skarogniadą Pastuszkę urodzoną w 1930 roku;

· Nakoneczna – gniada, urodzona w 1934 roku;

· Czeremcha – siwa, urodzona w 1941 roku w ZSRR, opisana w księdze jako konik czarnomorski;

· Wrona – kara, urodzona w 1934 roku;

· Wołga – myszata, urodzona w 1936 roku;

· Góralka Nowosądecka;

· Agatka – srokata;

· Bajkałka – gniada, urodzona w 1944 roku;

· Laliszka (ex Lalka) – gniada, urodzona w 1945 roku;

· Wyderka (od Wydra) – jasnogniada, urodzona w 1946 roku;

· Sroczka – gniadosrokata, urodzona w 1947 roku;

· Zyrka (Żyrka);

· Reda – gniada, urodzona w 1948 roku;

· 17 Aglaja – urodzona w 1917 roku w Rumuni poprzez Gurgul V-23.

Nakoneczna i Czeremcha pochodziły z grupy sześciu klaczy należących do Stadniny Koni w Racocie, do której zostały zakupione w celu wykonywania lekkich prac w ogrodzie [Hroboni 1968].

Rodziny Wrony, Wołgi i Wyderki wywodzą się z grupy dwunastu klaczy otrzymanych po wojnie z końmi rewindykowanymi z Niemiec. Klacze te zostały przekazane Polsce z terenu Węgier [Hroboni 1968]. Ponieważ wśród potomków Wyderki zdarzają się konie z kozińcem, który niegdyś u hucułów nie występował, można przypuszczać, że w krwi tej klaczy znalazła się domieszka koni szlachetnych. Istnieją także przypuszczenia, że Wołga była konikiem polskim [Jackowski 2005c].

Niektórzy uważają, że Laliszka ex Lalka była mieszańcem z koniem małopolskim, podobnie jak Sroczka. Były ona bowiem dużymi, kalibrowymi klaczami mało podobnymi do koni huculskich [Jackowski 2005c].

Urodzona w 1930 roku w stadninie Braci Menclów Pastuszka (Goral-12 – Polanka) była jedyną matką stadną we współczesnej polskiej hodowli koni huculskich wywodzącą się od oryginalnej klaczy huculskiej (Połoniny, matki Polanki) [Deskur i Tomczyk-Wrona 2001].

Klacz Gurgul V-23 (Gurgul-5 – 127 Góral XI-6), urodzona w 1974 roku w SK Topolczanki, została sprowadzona w drodze wymiany z Czechosłowacji w roku 1984 do SK Siary [Krzemień i Kario 1991]. Według znajdującej się w Polsce dokumentacji [dokumentacja hodowlana SKH Gładyszów] rodowód klaczy Gurgul V-23 ze strony matki można doprowadzić do klaczy 169 Ousor po Ousor (ur. 1929). Kovalcik i Horny [2006] podają jednak, że klacz Gurgul V-23 pochodzi z wywodzącej się z Rumuni (z Łuczyny), a hodowanej obecnie także na Słowacji linii klaczy 17 Aglaja (ur. 1917). Dlatego przy wyliczeniach udziału genów założycieli populacji przyjęłam, że klacz 169 Ousor jest córką 17 Aglaji, choć może być też wnuczką.

Wszystkie pozostałe założycielki linii żeńskich pochodziły z polskiej, powojennej hodowli terenowej [Hroboni 1968].

Poza tymi klaczami, można było wyróżnić 13 innych, których linie mogą lub mogły być kontynuowane na terenie Polski. Są to:

- pochodzące z polskiej hodowli terenowej: Dukla, Gwiazdka (1985) i Hala (1963). Gwiazdka nie była na pewno czystorasowym hucułem (o jej pochodzeniu nie wiadomo nic, poza tym, że jej dziadek ze strony ojca był koniem arabskim [Zarębska 2005]). O Dukli i Hali nic pewnego nie wiadomo. Co prawda potomkowie tych klaczy otrzymali licencje i zostali wpisani do Księgi Stadnej Koni Huculskich, jednak dotarła do mnie informacja, że potomkom Hali odebrano licencję ze względu na „zbyt krótkie rodowody.” Podobny los spotkał zapewne potomków Dukli i Gwiazdki. Decyzja ta wydaje się sensowna, pozostaje jednak pytanie, dlaczego tym koniom wcześniej licencję przyznano?;

- klacze, których potomkowie, trafili do Polski z Czech i Słowacji importowani przez prywatnych hodowców: Bukowina (1935), Franca (Zuzika) (1944), Frosa i Macocha (1942);

- klacze, których potomkowie, trafili do Polski z Rumunii importowani przez prywatnych hodowców: 86 Dermoxa, Goral-7, 241 Hroby VIII, 258 Hroby VIII-2, matka klaczy 339 Góral XIII-31, matka klaczy 340 Ousor IV-13.

Klacz uznana za założycielkę rodziny żeńskiej, z zootechnicznego punktu widzenia, musi dać przynajmniej 5 sztuk potomstwa, w tym co najmniej 2 córki użyte w hodowli, które dały początek 3 lub więcej pokoleniom potomnym [Chmiel 2005]. Tak więc, żeby mówić o obecności linii żeńskiej, musi ona być utrwalona w hodowli i mieć przynajmniej kilku przedstawicieli. Wymienione wcześniej klacze (potencjalne założycielki rodzin żeńskich) mają w Polsce tylko pojedynczych potomków i trudno w tej chwili stwierdzić, czy linie te utrzymają się w przyszłości.

Grupa „ojców klaczy” składa się z 13 ogierów.

Czeremosz, Miszka, Stirbul i Taras to pierwsze ogiery huculskie, które założyły większe rody męskie, wszystkie kryły w Łuczynie [Brzeski i in. 1988]. Choć ich rody wygasły, trudno obecnie znaleźć hucuła, który niemiałby któregoś z tych ogierów pośród swoich przodków.

Urodzony w 1871 roku Miszka był ciemnogniadym ogierem o nieznanym pochodzeniu. Był to rdzenny hucuł z okolic Buczyny, charakteryzował go mały wzrost, krępa budowa w typie konia Przewalskiego i ciężka, ordynarna głowa. Krył w Łuczynie w latach 1881 - 1883 [Pruski 1960, Jackowski 2004b].

Ciemnogniady Czeremosz urodzony w 1883 roku mierzył 143 cm taśmy. Niektórzy twierdzili, że Czeremosz był synem Miszki, inni, że pochodził od klaczy po Miszce [Brzeski i in. 1988, Jackowski 2004b]. Natomiast Hackl [1939] uważał pochodzenie Czeremosza po Miszce za niemożliwe. Czynny był w Łuczynie w latach 1887 - 1893 [Pruski 1960, Jackowski 2004b].

Stirbul był jasnogniadym ogierem z dużymi odmianami na nogach i głowie, oraz prawym okiem rybim, nieznanego pochodzenia, urodzonym w 1873 roku [Brzeski i in. 1998, Jackowski 2004b] i nazwanym jak szczyt górski [Pruski 1960]. W kłębie mierzył 145 cm taśmy. Sądząc z wyglądu zewnętrznego był on hucułem z domieszką krwi arabskiej [Brzeski i in. 1988]. Krył w Łuczynie w latach 1877 - 1880 [Pruski 1960].

Ciemnogniady Taras urodzony w 1878 roku był koniem stosunkowo dużym (mierzył bowiem 150 cm taśmy), wysokonożny, szlachetny, miał wyraźną domieszkę krwi arabskiej. Krył w Łuczynie w latach 1883 - 1886 [Pruski 1960, Jackowski 2004b].

Corbu (ur. 1912) to ogier pochodzenia rumuńskiego. Również krył w Łuczynie [Radvan 2001a, Jackowski 2004b].

Bajarz (c. gn., ur. 1939) i Czeremosz (gn. sr., ur. 1930) to konie z polskiej hodowli terenowej [Księga Stadna, tom I, 1962].

Ogier Tarpan najprawdopodobniej nosił pierwotnie imię Szczepko. Urodził się w 1936 roku. Był koniem siwej szpakowatej maści, o wymiarach 141-166-18,5 cm. Jego ojcem był ogier czystej krwi arabskiej Liktor (Farys II – Demeter), a matką prymitywna klacz z okolic Siemiatycz. Należał on do grupy małych koni (nazywanych „panjepferde”), zgromadzonych przez niemieckie władze okupacyjne w Racocie [Deskur i Tomczyk-Wrona 2007]. W Czechosłowackiej hodowli koni huculskich pewną rolę odegrał jego syn Javor (ex Bachmat, od prymitywnej klaczy Wacia, ur. 1942), który w latach 1946 - 1952 był użyty w SK Topolczanki [Radvan 2001a]. Obecnie trudno ustalić, w jaki sposób Javor trafił do Topolczanek. Najprawdopodobniej nastąpiło to pod koniec II wojny światowej po ewakuacji stadniny w Racocie [Deskur i Tomczyk-Wrona 2007]. Jego synowie zostali wyeliminowani z hodowli, ale cztery córki wcielono do stada matek w Topolczankach [Radvan 2001a]. Jego geny trafiły do współczesnej polskiej populacji koni huculskich poprzez importowanego ogiera Hroby V-22 Khc 51 (Hroby V – 761 Goral VI-14).

Rokos urodzony w 1951 roku w Zlobinach w Czechach jest potomkiem konia Przewalskiego 76 Urana (120 Horymir – 65 Minka, ur. 1944, ZOO Praga) i klaczy biłgorajskiej 846 Runa (ur. 1941) [Radvan 2004]. Uran nie był jednak czystej krwi koniem Przewalskiego, miał bowiem w sobie 12,5% genów konia domowego. Ojciec jego matki ogier 56 Halle 1 był potomkiem dzikiego ogiera konia Przewalskiego i klaczy mongolskiej służącej jako mamka dla odławianych z wolności źrebiąt koni Przewalskiego [Wakefield 2000]. Geny ogiera Rokos przyniosły do polskiej populacji koni huculskich klacze sprowadzone w ostatnich latach ze Słowacji i z Czech.

Konik, Miśko, ojciec klaczy Basia i Skat to konie, o których nic nie wiadomo.

Grupa „matek ogierów” składa się z 64 klaczy.

Gaina, Kamionka, Kitka, Luczyna i Lukava to niektóre spośród pierwszych klaczy zakupionych do stadniny w Łuczynie po jej ponownym otwarciu w 1877 [Brzeski i in. 1988].

Panca (1906), Parana (1917), Putila (1917), Sarata (1913), Tatarca (1913) to klacze pochodzące z Łuczyny [Radvam 2003].

Alga (1941), Dagmar (1944), Hurka (1945), matka klaczy 882 Gelnica, Mulica i Zinka (zwana też Slepka, Sliepka i Sarca, po 289 Hroby I-1 od klaczy po 451-5 Góral-8, ur. 1939 w Turja Remety) to założycielki czeskich i słowackich linii żeńskich nie mających kontynuatorek w Polsce [Radvan 2003, Kovalcik i Horny 2006].

Węgierka (gn., ur. 1934) i Wilija (c. gn., ur. 1941) wywodzą się z grupy dwunastu klaczy otrzymanych po II wojnie światowej z końmi rewindykowanymi z Niemiec [Hroboni 1968].

Klacz 800 Sava ur. 1936 w Turja Remety pochodzi prawdopodobnie po haflingerze 99 Campi [Radvan 2004]. Geny klaczy 800 Sava przyniosły do polskiej populacji klacze sprowadzone do Polski w ostatnich latach ze Słowacji.

Klacz 116 Dychov pochodzi prawdopodobnie po ogierze fiordzkim 559 Dychov (Ringulv – Doris II) [Radvan 2001a]. Geny klaczy 116 Dychov przyniosły do polskiej populacji konie sprowadzone do Polski w ostatnich latach z Czech i Węgier.

Babka, Brada, Diana, Giga, Jagoda II (od Jagoda, c. gn. sr.), Lucka, Manaila, Płoska, Rodzenka (1929), Senycia (siwa klacz z Żabiego) i Wacia to klacze, o których prawie nic nie wiadomo.

Wśród przodków koni huculskich znajduje się znacznie więcej klaczy (91), niż ogierów (19). Rody męskie są dużo starsze i sięgają końca XIX wieku, gdy tym czasem większość rodzin żeńskich pochodzi z okresu po II wojnie światowej. Do kontynuacji rodów męskich potrzebni byli jednak nie tylko synowie następcy, a także ich matki, klacze pochodzące z hodowli terenowej, nie mające rodowodów, lub z krótkimi rodowodami, stąd wśród założycieli rasy więcej jest klaczy, niż ogierów.

W tabelach podano udział genów założycieli rasy u źrebiąt huculskich urodzonych w latach 1999 – 2003, obliczono go przy użyciu macierzy spokrewnień, wiedząc, że każdy osobnik otrzymuje połowę genów od ojca i połowę genów od matki, a jego spokrewnienie samego ze sobą wynosi 1 + F (wartość współczynnika inbredu). Do obliczeń użyto własnego programu napisanego w Delphi 5.0 i programu Excel.

1. Brzeski E., Górska K., Rudowski M. (1988) - Konie huculskie. PWN, Warszawa.

2. Chmiel K. (2005) - Polskie arystokratki. Koń polski, 7: 73.

3. Deskur S. (1997) - Stan światowej hodowli hucułów. Koń polski, 4 (155): 30.

4. Deskur S., Tomczyk-Wrona I. (2001) - Pastuszka. Koń polski, 1 (200): 42-43.

5. Deskur S., Tomczyk-Wrona I. (2007) – Rola ogiera polskiego pochodzenia w czechosłowackiej hodowli koni huculskich. Wiadomości zootechniczne, 4 (251): 82-84.

6. Dokumentacja hodowlana Stadniny Koni Huculskich Gładyszów (1950-2006).

7. Hackl E. (1938) - Der Berg-Tarpan der Waldkarpathen genannt Huzul. Verlag Friedrich Beck Buchhandlung. Wien-Leipzing.

8. Hroboni Z. (1968) - Konie huculskie w Polsce. Koń polski, 2 (10): 2-6.

9. Jackowski M. (2004b) - Stadnina na końcu świata. http://www.konpolski.pl/artykuly.htm.

10. Jackowski M. (2005c) - Jaki jesteś, jaki byłeś koniu huculski? Cz. II. Charakterystyka rodów i rodzin – rodziny żeńskie. Przegląd hodowlany, 12: 18-20.

11. Kovalcik E., Horny M. (2006) - Huculsky kon s historiou ma buducnost. http://www.nztopolcianky.sk/hucul/2005/genezah.htm

12. Krzemień M. P. (2002) - Konie gór. Wokół koni, 3: 36-41.

13. Krzemień M. P., Kario W. (1991) - Hucuły - konie połonin. Parol Company, Kraków.

14. Księgi stadne koni fiordzkich, koni huculskich i koników: I tom. PWRiL. Warszawa 1962.

15. Pruski W. (1960) - Hodowla koni, t. 1. PWRiL, Warszawa.

16. Radvan J. (2001a) - Linie huculskych koni. http://www.hucul.cz/knihy/
lini_min/ Linie huculskych koni.html.

17. Radvan J. (2001b) - Linie Gurgul v chovu huculskeho kone. http://www.hucul.cz/knihy/lini_min/Gurgul v chovu huculskeho kone.html.

18. Radvan J. (2003) - Posuzovani puvodu huculskych koni. Jezdectvi, 3: 36-39.

19. Radvan J. (2004) - Vliv Prevalkeho na soucasny chov huculskeho kone. http://www.hucul.net/knihy/rokosz/rokosz.html.

20. Wakefield S., Knowles J., Zimmermann W., van Dierendonck M. (2000) - Status and action plan for the Przewalski’s horses (Equus ferus przewalskii). http://www.iucn.org/themes/ssc/sgs/equid/docs.

21. Zarębska E. (2005) - Pierwsza Gwiazdka. Koń polski, 4: 26-28.